Türk Müziği Eğitimi


Türk müziğinde tam ikili aralık, küçük küçük birbirine eşit dokuz parçanın birleşmesinden meydana gelmiştir. Bu küçük parçaların her birine koma adı verilir. Örneğin bir telin do sesini alacağımız yerine parmağımızla basalım. Sonra ikinci parmağımızla re sesini alabileceğimiz bir yerine basalım. Sonra iki parmağımız arasında kalan uzaklığı ölçüp dokuza bölersek, iki parmağımız arasında kalan uzaklığın 1/9 'ini buluruz. İşte bu tam ikili aralık arasındaki her 1/9 parçaya 1 koma adı verilir.

İşte tam ses, iki ses arasında dokuz komalık uzaklık bulunan aralıklardır. Batı müziğinde yarım ses ise, iki ses arasında 4,5 komalık uzaklık olan aralıklardır. Türk müziğinde ise tabii do gamın da mi-fa, si-do aralıkları 4 komadır.

TÜRK MÜZİĞİ SİSTEMİ VE İKİLİ ARALIKLAR

Türk müziğinde herhangi bir tam ses pestten tize doğru 1. , 4. , 5. , 8. , ve 9. komalarda birer diyeze; yine tizden petse doğru 1. , 4. , 5. , 8. , ve 9. komalarda da birer bemole sahiptir. Bütün bu diyez ve bemollerin özel şekilleri vardır.

TÜRK MÜZİĞİNDE İKİLİ ARALIKLARIN İSİMLENDİRİLMESİ VE DEĞİŞTİRME İŞARETLERİ

Türk müziğine özgü ikili aralıkların her birinin ismi ve harflerle gösterilen sembolleri vardır. Şimdi bunları bir cetvel halinde görelim:

Artık Türk müziğinde diyez ve bemolden söz ederken diyezin tanımında değeri kadar tizleştirir, bemolün tanımında da değeri kadar pest leştirir diyeceğiz. Bunun nedeni Türk müziğinde diyez ve bemollerin değişik koma değerlerine sahip olmasındandır. Batı müziğinde Do-re ikili aralığı tam ses olarak tanımlanıyorsa, Türk müziğinde artık bu aralığa tanini aralığı diyeceğiz ve bunu "T" harfiyle simgeleyeceğiz. Aynen mi-fa; si-do aralığına bakiye diyeceğimiz ve bunu "B" harfiyle göstereceğimiz gibi. Bu harfler tek başına ne diyezi ne de bemolü gösterir sadece iki ses arasında kaç komalık bir aralık bulunduğunu anlatır. Türk müziğinde herhangi bir işaretle değişmemişse mi-fa, si-do aralığı dört koma (bakiye) yani "B" dir.

TÜRK MÜZİĞİNDE BİR SEKİZLİDE (DİZİDE) BULUNAN 24 ARALIK ve 25 PERDENİN İSİM VE YERLERİ

TÜRK MÜZİĞİNDE KULLANILAN ANA PERDELERİN İSİMLERİ

TÜRK MÜZİĞİNDE DİZİ MEYDANA GETİRMEYE YARAYAN ÖZEL DÖRTLÜ ve BEŞLİLER

Çeşni lezzet, tad demektir. Türk müziğinin temelini çeşni adını verdiğimiz dörtlüler ve beşliler oluşturur. Bu dörtlü ve beşlilerin bir çoğu tam dörtlü ve beşlilerdir. Bu dörtlü ve beşlilerin birbirine eklenmesinden ise Türk müziğinin çeşitli farklılıktaki makamları oluşur.

ÖZEL DÖRTLÜLER :  Üç aralığının toplamı 22 koma olan tam dörtlülerdir. Buradan da anlaşılacağı gibi bir çeşninin tam dörtlü olması için üç aralığının toplamının 22 koma olması gerekir.


ÖZEL BEŞLİLER : Dört aralığının toplamı 31 koma olan tam beşlilerdir. Buradan da anlaşılacağı gibi bir çeşninin tam beşli olması için dört aralığının toplamının 31 koma olması gerekir.


Daha önce dizinin ne olduğunu çok kısa olarak açıklamıştık. Şimdi bilgilerimiz çoğaldıkça bu konuyu daha da detaylı olarak öğrenmemiz gerekir. Ne demiştik; Batı müziğinde dizi "Herhangi bir sesten başlayıp, çıkıcı veya inici olarak 8 komşu notun hiç kopmadan sıralanmasıdır". Türk müziğinde ise dizi daha önce öğrendiğimiz bir dörtlü ile bir beşlinin veya bir beşli ile bir dörtlünün birbirine eklenmesinden oluşur.

Öyleyse Türk müziğinde dizi ; "Bir dörtlü ile bir beşlinin veya bir beşli ile bir dörtlünün birbirine eklenmesinden meydana gelen 8 komşu notanın hiç kopmadan sıralanmasıdır" diye tanımlayabiliriz.Dörtlü ile beşlinin veya beşli ile dörtlünün ek yerindeki ses yani nota ortak olduğundan dizi 9 değil 8 sestir.

 

 

İşte müziğimizde var olan çeşitli dörtlü ve beşlileri ucuca ekleyip çok değişik makam dizileri meydana getirebiliriz. Artık makamın ne demek olduğuna çok yaklaştınız. Şimdi öğrenmeniz gereken en önemli kurallardan biriside bu dizileri meydana getiren her sesin bir ismi ve o dizideki görevidir.

DİZİNİN SESLERİNİN İSİM VE GÖREVLERİ:

Diziyi meydana getiren her sese genel olarak derece adı verildiğini daha önce öğrenmiştik. İşte bu dereceler makam dizisindeki görevlerine göre ayrıca isim alırlar ( durak, güçlü, asma karar perdesi) gibi. Dizilerimiz çıkıcı veya inici olabilirler. Esas olan çıkıcı şekilleridir.

 

 

1. derece: ( Karar perdesi, durak) sesi) Bu isimlerin verilmesinin nedeni, o makam dizisinden yapılmış müzik eserinin en sonda 1. derece üzerinde sonuçlanma mecburiyetidir. Bu bir kuraldır. Türk müziğinde bütün makamlar 1. derece üzerinde sona ererler. Bu yüzden dizinin en önemli perdesi 1. derecedir.

2. derece : Görevi çok önemli değildir.Bazı makamlarda asma karar perdesi olabilir ve o zaman önem kazanır.

3. derece: Asma karar perdesi olduğu zaman önem kazanır. 4. derecenin güçlü olduğu makamlarda güçlü altı adını alır.

4. derece: Dizinin altında 4' lü varsa 4. derece dizinin ek yerindedir ve güçlü adını alır. Güçlünün dizideki önemi karar perdesinden sonradır.

5. derece: Dizinin altında 5' li varsa, 5. derece dizinin ek yerindedir ve güçlü adını alır.

6. derece: Özel bir ismi yoktur. Bazı makamlarda asma karar perdesi olarak kullanılır.

7. derece : (Yeden) Bu sözün karşılığı bir şeyi bir yere çekip götürmektir. Gerçektende 7. derece nağmeleri 8. dereceye doğru sürükler. Türk müziğinde her makam 1. derece üzerinde biteceğinden, 8. derecenin bir oktav pesin de yer alan yani durak perdesinin altında olan ve 7. dereceyle aynı ismi taşıyan perde esas yedendir. Görevi önemlidir. 

8. derece: (Tiz durak) İnici makamlarda ve dizi genişlemelerinde çok önemlidir. İnici makamlarda 8. derecegüçlü görevindedir. Bu nedenle önem kazanır.

Şimdi bu dereceleri örneklerde görelim:

Dizinin altında dörtlü, üstünde beşli varsa

Türk müziğinde iki çeşit yeden vardır:

1. Yarım sesli yeden: Durak perdesinden yarım ses aşağıdadır. Yani

KARARLAR : Müzik lisan gibidir. Kelimeler, cümleler, yarım cümleler, sorular, cevaplar vardır. Lisanı konuşurken bunları  ( ?  ,  .  =  ! ) gibi işaretlerle yazarız. Müzikte ise bu işi kararlar üstlenmiştir. Türk müziğinde 3 çeşit karar vardır:

 

1. Tam karar: Herhangi bir müzik eserinin sonunda ve Türk müziğinde mutlaka 1. derece üzerinde yapılır. Dil deki noktanın karşılığıdır.

 

 

 

2. Yarım karar : Basit makamlarda makam dizilerinin ek yerindeki perdede güçlüdür. İşte yarım kararlar her makamın güçlü perdesi üzerinde yapılırlar. Dil deki virgül işaretinin karşılığı diyebiliriz.

 

 

 

 

3. Asma karar : Hangi perde üzerinde yapılacağı kesin değildir. Her makama göre değişir. Dil deki karşılığı soru işaretidir diyebiliriz.

Bir dizi en az sekiz sesten oluşur. Bu sekiz sesli dizi teorik olarak bir eser için yetebilir. Ancak teknik ve estetik bakımından baktığımızda sekiz sesten daha fazla seslerin bizlere gerektiğini söyleyebiliriz. Hemen her müzik aletinde 15- 20 ve insanlar da ise 13-14 daha da 15-16 ses bulunur. İşte bu değişik yorumlamalar için dizilerimizi çeşitli şekillerde zenginleştirmemiz olasıdır. Biz buna Türk müziğindedizilerin genişlemesi adını veriyoruz. Bu genişlemeler iki şekilde yapılır.

1. Simetrik genişleme: Dizinin durak perdesi üzerinde bulunan dörtlü veya beşli tiz durak olan 8. derecenin üzerine taşınır buna Türk müziğinde göçürme adını veririz.

 

Aynı şekilde durak perdesinin üzerindeki dörtlü veya beşli bu kez durak perdesinin altına göçürülür.

 

 

2. Yeni dizi oluşturmak : Bu çeşit genişlemeler de güçlü üzerinde bulunan çeşni bir dizinin alt kısmı gibi düşünülerek bunun üzerine yeni bir çeşni eklenerek makamın güçlü perdesi üzerinde yeni bir dizi oluşturulur.

 

Dizide makam meydana getirecek şekilde gezinmeye seyir denir. Üç türlü seyir vardır.

 

1.Çıkıcı seyir : Durak perdesinden veya etrafındaki seslerden başlayarak tiz'e doğru çıkıcılık gösteren seyirlerdir. Örnek: Rast makamı.

2. İnici seyir: Tiz durak veya civarından başlayıp pest'e doğru inicilik gösteren seyirlerdir. Örnek: Muhayyer makamı.

3. İnici çıkıcı seyir: Güçlü civarından seyire başlayan seyirlerdir. Örnek: Basit Suzinâk makamı.

Her makamın bir dizisi ve bu dizideki dörtlü ve beşlilerin değişik aralıkta olduğunu öğrendik. Bu farklılığın çeşitli değiştirme işaretleriyle elde edildiğini de biliyoruz. İşte her makam dizisinde dörtlü ve beşlilerde oluşan değiştirme işaretleri hemen anahtardan sonra yazılır. Buna donanım denir.

Örnek : Uşşak makamının dizisinde si perdesinde koma bemolü vardır gördüğünüz gibi dizi içerisinde başka değiştirme işareti yoktur.

 

Perdelerin Türk musikisindeki isimleri:

Kaba Çârgâh        (do)     - Yegâh                        (re)

Hüseyni Aşirân     (mi)    -  Acem Aşirân                (fa)

Rast                      (sol)   -  Dügâh                       (la)

Buselik                 (si)     -  Çârgâh                      (do)

 

Çârgâh makamı durağı yani bitişi Kaba Çârgâh perdesidir. Burada makamın tam kararı yapılır. Seyri çıkıcıdır. Dizisi şekilde gördüğünüz gibi Kaba Çârgâh perdesi üzerinde  bir Çârgâh beşlisine 5. derece üzerine bir Çârgâh dörtlüsünün eklenmesinden oluşur. Güçlüsü 5' li ile 4' lünün ek yerindeki Rast ( sol) perdesidir, burada makamın yarım kararı yapılır. Dizide herhangi bir değiştirme işareti olmadığından donanıma hiçbir şey yazılmaz.

 

YEDEN: Kaba Bûselik( si) perdesidir. Durak üzerindeki beşli simetrik olarak tiz durak üzerine göçürülerek makamın genişlemiş bölgesi elde edilir.

 

SEYİR : Çârgâh perdesi civarından seyre başlanır ve Rast perdesinde yarım karar yapılır.Daha sonra istenilirse genişlemiş bölgede gezinilerek mutlaka 1. derece olan Çârgâh perdesinde makamın tam kararı yapılır.